piętnaście

Musze napisać o kłótni. Kryzysie, tak może nawet kryzysie. O wielkiej paplaninie po cichych dniach. Coś sprawia, że zamroczona potrzebą wyrzucenia siebie własnych prawd i racji, nie czuję głodu czy pragnienia. Nie wiem czy zasługa w tym adrenaliny, jakichś innych enzymów wytwarzanych dla budowania wahań nastrojów, czy to moje ciało, chemia czy to przypadek. Nieziemski gniew, rozczarowanie, rozpacz ponad miarę, myśli czarne jak smoła, poddanie się, czasowa katatonia, cichy szept a wreszcie kapitulacja intelektu wobec uczuć. Wszystkie etapy małżeńskiego nieporozumienia.
A po kryzysie, choć jeszcze z wisi nad głową, jeszcze rechocze czekając na kolejną sposobność; po wielkiej fali emocji, kiedy na stole leży podpisany już tekst jakiegoś marnego porozumienia, jem! Jem i piję jak oszalała. Burczy mi w brzuchu orkiestra dęta. Jakiś odurzony artysta demoluje wnętrze mojego żołądka niczym hotelową sypialnię, dając mi jednoznacznie znać, że czegoś chce. Podjadam (pożeram?) w wielkich ilościach wielkie ilości. Po kryjomu. Nie chcę się zdradzić z tym, że organizm jest już gotowy powrócić do normalności. Po kryjomu, bo chcę zachować pozory udręki - ten miecz nad głową ostrzegający, że to jeszcze nie koniec, że nie zapominam.
Nie jestem wybredna. Połykam suchy chleb szarpany w dłoniach na małe kawałki, popijam lodowatą wodę, i jeszcze pomarańczowy Apranax na młot w mojej głowie. I jestem na nowo. I już mi dość.

Niezwyczajna dusza

Özgecan nie ma rąk, bo drapała tak mocno, że dla zatarcia dowodów genetycznych, napastnik odrąbał je. Özgecan nie ma ciała, bo zostało bestialsko poranione nożem i posiniaczone metalowym prętem. I choć jej twarz jest na rogu każdej ulicy na wielkich smutnych plakatach, tak naprawdę Özgecan nie ma nawet twarzy, bo spłonęła z resztą jej ciała porzucone w wyschłym korycie rzeki .

Turcja przywykła do aktów bezsensownej przemocy. Strona trzecia każdej gazety codziennej poświęcona jest wyłącznie zabójstwom, sutenerstwu, wielkoformatowym kradzieżom, dilerstwu i makabrycznym wypadkom samochodowym rzecz jasna. Ale przypadek Özgecan Arslan z jakiegoś powodu obudził Turcję z obojętności. Zastanawiam się nad tym szukając odpowiedzi dlaczego właśnie teraz, dlaczego ona. Zginęła ładna i bardzo młoda studentka psychologii doskonale zdająca sobie sprawę z tego w jakim otoczeniu żyje. Wiedziała, że mimo obfitego oświetlenia wieczorem w mieście dziewczyna musi oglądać się przez ramie na każdym kroku. Była ostrożna, bardzo przezorna: gaz pieprzowy w torebce, droga na przystanek autobusowy pokonana w towarzystwie przyjaciela, który czekał, aż Özgecan spojrzy na niego z okna autobusu. Odprowadził ją wzrokiem, pewnie pomachał. Kolejny przystanek pod samym domem. Miała prawo wreszcie czuć się bezpiecznie. Poruszające jest dla mnie właśnie to, że przecież w teorii kierowca autobusu jest naszym gwarantem bezpieczeństwa, obroni nas, wyrzuci z zamkniętej przestrzeni pojazdu agresora. Praca kierowcy komunikacji miejskiej to społeczna służba, czy się mylę? Oburza gwałtowność tej niewyobrażalnej zbrodni, oczywiście, ale bulwersujące jest świadomość tego, że skrzywdzić może nas każdy i jesteśmy pozbawieni jakichkolwiek miejsc, do których moglibyśmy uciec przed agresją. Nie ma schronienia a każdy jest podejrzanym.

Bo kiedy dziewczyna jest już ostatnim pasażerem, młody kierowca przechodzi metamorfozę – obrońca przeistacza się w kata. I choć dziewczyna broni się, wyrok zostaje wykonany. Ginie.

Kiedy jadę w siną dal lokalnym autobusem zwracam uwagę na przepraszająco-potępiające plakaty krzyczące z bocznej szyby. Nie godzimy się na agresję. Kierowcy przeciw przemocy. Mam mieszane uczucia. I jeszcze wizerunki dziewczyny na czarnym tle z czarną wstążką w rogu na wielkomiejskich bilbordach. Słowa zapewniające, że zbrodnia nie pozostanie bez kary. A u dołu zdjęcia nazwa partii politycznej, nazwisko jakiegoś polityka, logo jakiejś organizacji.  Özgecan uniknęła gwałtu przed śmiercią, ale została cynicznie wykorzystana już po, a to na własnym pogrzebie przez wrzeszczącą swoje programowe slogany lewicującą młodzież, a to przez partię rządząc, której prominentne persony kiwają palcem na wiecach, a to przez sama głowę państwa wysyłającą córki do pogrążonych w żałobie rodziców dziewczyny (Czyżby budowanie gruntu pod ich polityczną karierę? Ocieplanie wizerunku? A właściwie to gdzie pan był, panie prezydencie?), ktoś chce nazwać jej imieniem centrum młodzieży. Takie działanie budzą zniesmaczenie, obdzierają ofiarę z tego, co jeszcze z niej zostało – indywidualności, intymnych wspomnień, zamieniają ją w posąg, w symbol, przy którym można się ogrzać, na którego powoływanie się  gwarantuje popularność. Özgecan takim symbolem stała się mimowolnie dzięki (o zgrozo!) przestępcy, który unicestwił jej życie zanim właściwie się zaczęło. Nieliczni będą pielęgnować w pamięci jej gesty, słowa, drobne bardzo osobiste chwile. Dla ogółu, i dla mnie też, będzie dziewczyną zabitą przez obłąkanego żądzą kierowcę autobusu, dobitą i podpaloną przez jego ojca i przyjaciela. Zbrodnia rodzinna. Kryzys wychowania. Znieczulica.

Ojciec Özgecan twierdzi, że miała śmiałą chęć zostania najważniejszym psychologiem w kraju i parafrazując jego słowa, przez jej śmierć jej marzenie dziwnym trafem zostało zrealizowane. Umierając wydobyła na światło dzienne to co najgorsze w tutejszych ludziach, kulturze i obyczajowości. Obnażyła bestię. Instrumentalność w traktowaniu kobiet, ukryte dotąd pod konserwatywną chustą i modlitwą poczucie wyższości. Wreszcie to, że paranoiczne oglądanie się za siebie jest dalece uzasadnione. Dowód poprawności tej diagnozy jest tuż za rogiem: w Walentynki religijne autorytety potępiły publiczne trzymanie się za ręce a o psychopatyczne zbrodni na odnalezionej w tym dniu  ambitnej dziewczynie z sąsiedztwa milczą. Potępiać miłość, przemilczeć przemoc; czy to znaczy, że barbarzyństwo ma ich błogosławieństwo?

Będzie o Özgecan głośno, jeszcze przez kilka dni. A potem plakaty znikną, strona trzecia podwoi objętość, media wrócą do wałkowania tematu gabinetu cieni, w ogrodach przy blokach pojawią się weselni biesiadnicy. Ktoś inny przejmie pozycję najważniejszego psychologa w kraju.

P.S. Celowo zwlekałam z komentarzem na temat zabójstwa Özgecan. Emocje opadają, świat wraca do swojej nienormalnej normalności. Gryzła mnie niecna ciekawość nad żywotnością tragicznych indywidualnych historii. Dwa tygodnie "po" Özgecan jeszcze jest. Oby na jak najdłużej.  

czternaście

No i dostałam za swoje. Za oknem pada śnieg! Ciemnieje od gradu! Burza; trzask i blask! Narzekałam na deszcz i pluchę to teraz mam. Dzieci szaleją łykając śnieg z rozdziabionymi do nieba buziami, wrzeszczą i piszczą z radości a ja martwię się o kwiaty na balkonie, które już zakwitły a przecież za chwile mogą zmarznąć w temperaturze pięciu stopni; wprawdzie powyżej zera, ale w warunkach śródziemnomorskich to słupek rtęci ekstremalnie nisko zlokalizowany. Ptaszysko chodzi z okna do okna oglądając śnieg pod każdym kątem: "To mój pierwszy nadmorski śnieg od 30 lat. Widok z plaży musi być niesamowity!" Ja za to drżę w zimnym pokoju, bo rzecz jasna elektryczność naszego bloku (i naszego jedynie) melodramatycznie gdzieś znika. Ach kara to dla mnie czy nagroda dla Ptaszyska?

 

trzynaście

Deszcz padał całą noc, i deszcz przywitał mnie rankiem. Mokro i ponuro. No tak, ale wkrótce będzie zielono! Kiedy?! Trzeci dzień bezustannej zabawy w zrzucanie na mnie balonów wodnych z nieba. Cóż, może i deszcz jest romantyczny, może zmienia krajobraz na bardziej tajemniczy czy niepokojący. Może na zdrowie. Może życiodajny. Może. Ale dzisiaj nie mam ochoty na sekrety i angielski wrzosowiska. Za oknem fale Morza Śródziemnego a czuję się jak w Rize nad Morzem Czarnym. Pogoda sprawia, że robię się nieznośna. Mam wrażenia jakby niewidzialny ktoś ubrał mnie złośliwie w ciepły drapiący sweter – wszystko mnie drażni, wszystko jest głośniejsze, brzydsze, nudniejsze, nic nie wychodzi tak jak powinno. Wycieram błoto z podłogi w holu – odpada rączka mopa. Zjadam na pociechę tłustoczwartkowego pączka – czekolada ląduje na czyściutkich spodniach. Mam ochotę spać do południa utulona musującą aspiryną, bo boli głowa – sąsiedzi dają codzienny popis. Siódma rano tradycyjna kłótnia o coś tam. Za chwilę wiadomości w telewizji tak głośne, że czuję się jak w salonie rzeczonych sąsiadów. Potem jeszcze niedobra muzyka jeszcze głośniej a w zwieńczeniu sąsiedzkich wysiłków by pozbawić mnie snu wściekły-zaciekły odkurzacz, który sprawia wrażenie jakby chodził po ścianach, jakby chciał mi coś powiedzieć, pogrozić przez betonowe filary łączące nasze mieszkania. O tureckich sąsiadach napisać by książkę. A nie mówiłam? Trzy dni z deszczem i wystawiam kolce.

dwanaście

Na balkonie jest słonecznie. Prażymy się w słońcu siedząc na starych drewnianych krzesłach pomalowanych niedbale na biało. Siedzimy w piżamach. Na ulicy, w dole szum. Ktoś rozmawia głośno przez telefon na balkonie obok, słyszę sprzedawcę simitów – takie chrupiące, najświeższe! Wyglądam przez balustradę, żeby zidentyfikować głos rybaka, którego gromki melodyjny krzyk odbija się echem od ścian pobliskich bloków: „Taze balık! Balık! Balık! (Świeża ryba! Ryba! Ryba!).” Acha! – oznajmia Ptaszysko. Ogląda nasz mały ogród, szuka pączków w miniaturowych krzakach frezji. Są! 

Przypominają zielone kłosy pszenicy. Jeszcze się nie unoszą na wietrze. Jeszcze chowają się między liśćmi, które z kolei wyglądają jak niedorosła trzcina nad jeziorem. Ale za chwilę (choć za wcześnie) ruszy machina – pojawią się kwiaty, zlecą się pszczoły wyczuwające nasz mały raj wyraźnie wśród pustych balkonów sąsiadów (pomijając te zamienione w wystawione na widok publiczny graciarni, ech…). Zapachnie. Wiosna, ach to ty!

jedenaście

Czekając na zamówienie niewielkiej restauracji rybnej, gdzieś w pobocznej uliczce odpryskującej od głównej arterii miasta, zaglądamy ukradkiem przez okno. Raz ja, raz Ptaszysko. I myślimy dokładnie o tym samym. Szybko szeptem komentujemy to co widzimy i dzielimy się jakąś głębszą refleksją na temat upływu czasu czy też pokrętnych kierunków przychodzących zmian. Do rzeczy. Po prostu – zakryte w chustach włosy i szyje, zakamuflowane ramiona, długie nieładne płaszcze. Konserwatywne Turczynki i napływowe Arabki. W sąsiedztwie sympatycznie zwyczajnej serwującej znakomite jedzenie restauracji czujemy się nagle jak niekonwencjonalna rodzina, jak dziwni ludzie, bo nie ukrywam włosów a Ptaszysko jest jak najbardziej na „tak”. A zatem nagle, zupełnie niespodziewanie czujemy się mniejszością. Ale jak to? Mieszkam w kraju wprawdzie świeckim, ale zdominowanym przez wyznawców Islamu, czego się zatem spodziewałam. Ale cztery lata temu, kiedy pojawiłam się w Turcji krajobraz dnia codziennego, ulicy wyglądał zgoła inaczej; religia czy też czyjeś poglądy nie ujawniały się wizualnie, a raczej w rozmowie czy dyskusji. W te kilka lat świat się przewrócił do góry nogami. Większa swoboda i tolerancja? A może demonstracja w celu pozyskania przywilejów, może chęć przypodobania się tym, którzy obecnie coś znaczą? Może autentyczne uduchowienie? 

Kobiety na targu warzywnym, nad morzem w obszernych „koszernych” strojach kąpielowych, kobiety w centrum handlowym wybierające kieliszki do wina (hipokryzja?), reporterki w telewizji, które jeszcze może rok czy dwa lata temu występowały z głębokim dekoltem i w szpilkach aż do nieba, parlamentarzystki-figurantki (niestety), aktorki i celebrytki. Są też wreszcie Syryjki; niekiedy ukryte pod czarną szatą w czarnych skórzanych rękawiczkach. Nauczyłam się rozpoznawać style wiązania chusty, ich kolorystykę (Ptaszysko twierdzi, że Turczynki okrywają się obecnie na wzór arabski, że odeszły od tradycyjnego, dość swobodnego wiązania). Wiem od tak, kto mija mnie na ulicy. Tylko, że teraz chusta jest tak wszechobecna, że nie zastanawiam się nad nią. Nie mam na to czasu, między jedną a drugą. I jednak tym chustą nie ufam, bo chusta nie czyni człowieka, nie wybiela go, nie determinuje charakteru. Widzę to naprawdę codziennie. Przykład na przykładzie góra wątpliwości i nieufności z mojej strony. Może piszę brzydko, może pojawiło się u mnie nagle niepoprawne politycznie  uprzedzenie, ale jest jak jest. Obserwuję i myślę, formuję opinie.

Siedzimy z Ptaszyskiem nad pyszną zupą rybną i zastanawiamy się co się ostatnio dzieje w kraju, na „naszym” podwórku. Trudno jednoznacznie określić czy prze do przodu czy gwałtownie zawraca. Mamy oboje wspólną teorię. Zgadzamy się w punkt. Ekspansja konserwatywnych kobiet i napływ zakrytych acz oddychających tutaj pełną piersią Syryjek (niekiedy tak jeszcze bardzo młodych a już zakrytych dziewczynek) utwierdza nas w słuszności naszych przemyśleń. Smutno nam z tego powodu.  Czy się martwię? Nie, ale jest mi z pewnością nieswojo.

en.wikipedia.org, www.newspakistan.pk

dziesięć

Postanowienie noworoczne? Typowe dla bogini domowego ogniska – nie będziesz wyrzucać chleba na bruk jak i każdego jadalnego kęsa czegokolwiek. Takie to mało światowe, pozbawione wyobraźni założenie. Cóż, Ptaszysko zauważyło, że przekształcam się, wprawdzie ślimaczym tempem, ale  jednak; przekształcam się w kurę domową. Nie przepadam za tym określeniem. Niesie w sobie negatywne konotacje i sporą dozę pogardy. Bo pewnie nic innego nie umiem, bo niczym się nie interesuję, bo jestem ograniczona. Przyznaję, mnie także zdarza się myśleć podobnie, ale widzę też jak wiele umiejętności, choćby tylko manualnych, niesie ze sobą to określenie. A zatem nie obrażam się i robię co mi się podoba, co sobie postanowiłam. Nie jest to najłatwiejsze zadanie w Turcji, gdzie przecier pomidorowy sprzedaje się w litrowych słoikach a cukier w pięciokilogramowych paczkach, gdzie chcąc kupić jedną czy dwie papryki do sałatki narażamy się na drwinę, ba nawet gniew sprzedawcy. Ptaszysko, które jest odpowiedzialne za zakupy na targu trochę już ochłonęło i przyzwyczaiło się do kupowania mniejszych ilości warzyw. A ja, pani domu pełną gębą, przygotowuję tygodniowe menu, więc doskonale wiem czeka nam potrzeba. Piękny obrazek. Może niezbyt typowe z nas tureckie gospodarstwo domowe, ale obrazek zaiste piękny. No i jest zgrzyt, choć w swoim zgrzytaniu raczej pozytywny. Pani Mama. Kilka dni temu Ptaszysko wróciło z wyprawy „za góry i lasy” do Pani Mamy właśnie. Wrócił zakopany w paczkach, pakach i paczuszkach. Kilogramy jogurtu, wielkie słoje dżemów, plastikowe pudła gotowych potraw i wreszcie dwie skrzynie lokalnych bananów. Najlepszych, co prawda to prawda. Ale dwie skrzynie??? 

I już po moim postanowieniu, bo co ja z tymi bananami zrobię. Poddać się? Za żadne skarby! Zwijam więc na głowie chustę w turban, bo włosy lecą jak oszalałe, i pichcę. Ciasto bananowo-czekoladowe, naleśniki z bananami, banany w miodzie ze śmietaną, kopiec kreta (rzecz jasna), bananowy milkshake, pudding, a jeszcze przy okazji ayran z kwaśniejącego jogurtu i ciasta z figowym dżemem, który słodki aż zęby trzeszczą i którego w brud, i jeszcze suszę papryczki chilli, których nikt nie zje i zamrażam w oliwie tracący kolor koperek, i mielę chleb na bułkę tartą a skórki pomarańczy i cytryn zalewam syropem i hop do słoika. Mija dopiero pierwszy miesiąc nowego roku a już mam pełne ręce roboty. Rękawy w górę i biała flaga w kąt. Wytrwam, nawet w Turcji.

FINDIKPINARI, LISTOPAD 2014

A w listopadzie spadł śnieg. Na dzień. Na dwa. I chwilę potem zniknął.